कर्णालीबाट कैलालीका चार नदीमा आइपुगे डल्फिन

डल्फिन संरक्षणमा लागेका टीकापुर नगरपालिका–७ का भोजराज ढुङ्गानाले यस वर्ष २५ वटा डल्फिन कर्णाली नदीबाट कैलालीका विभिन्न नदीमा आएको जानकारी दिए । ती डल्फिन प्रजनन तथा बच्चा हुर्काउन यसरी आउने गरेको ढुङ्गानाको भनाइ छ । उनका अनुसार यो वर्ष नौ वटा बच्चा र १६ वटा वयस्क डल्फिन कैलालीका नदीहरूमा पुगेका हुन् ।

‘भजनी र टीकापुरको सिमानामा बग्ने पथरैया र काँडा नदी मिलेको त्रिवेणीनेर अहिले आमा र बच्चा डल्फिन जतिबेला पनि देख्न सकिन्छ,’ ढुङ्गानाले भने ।

यो त्रिवेणीमा आएका डल्फिन र उसका बच्चा हरेक एक मिनेटमा पानीमाथि देखा पर्ने उनको भनाइ छ । ‘सास फेर्न निस्केका बेला नै डल्फिन पानीको सतहमाथि देखिने हो । कहिलेकाहीँ माछा समातेको बेला पनि पानीभन्दा माथिसम्म उफ्रन्छ,’ उनले भने ।

डल्फिन देखिने पथरैया र काँडा मिलेर बनेको त्रिवेणीनेर नदीको गहिराइ १६ देखि २० फिटसम्म छ । यहाँ ५०० मिटर परिधिभित्र डल्फिन खेलिरहने गर्दछ ।

पानीको बहाव कम नभएसम्म यी डल्फिन त्यहाँबाट कर्णालीमा फर्किँदैनन् ।

ढुङ्गानाका अनुसार यहाँ देखिएको डल्फिन ग्यांगेटीक प्रजातिको हो । यसको दृश्यशक्ति कम हुने तर आवाज सुनेका भरमा सिकार र खतरा पहिल्याउने उनको भनाइ छ ।

आमा डल्फिनको तौल एकदेखि डेढ क्वीन्टलसम्म र यसको लम्बाइ ८ फिटसम्म रहेको अनुमान गरिएको छ । यो प्रजातिका डल्फिनको मुख लामो चुच्चो परेको हुन्छ भने दाँत तिखा हुन्छन् ।

पथरैया र काँडा नदीको मिलनविन्दुनेर जस्तै भजनी र टीकापुरका अरू तीन विन्दुमा वर्षातको समयमा डल्फिन आइरहन्छन् । गैरीनाला–पथरैयाको दोभान, मोहना–पथरैयाको दोभान र मोहना–रेफ्टीनालाको दोभानमा पनि डल्फिन देख्न सकिन्छ ।

‘आजभोलि यी चार विन्दुमा जतिबेला पनि डल्फिन देखिन्छन् । उनीहरू खेल्दै तलमाथि गर्ने भएकाले नदीका अरू स्थानमा पनि कहिलेकाहीँ पुग्छन्,’ ढुङ्गानाले भने ।

भारतको गङ्गा नदीमा प्रशस्त डल्फिन छन् । कर्णाली नदी पनि गङ्गामा गएर मिसिन्छ । गङ्गामा पाइने प्रजातिका डल्फिन नै कर्णालीसहित कैलालीका नदीमा पाइने भएकाले यी माछा कर्णालीको बाटो हुँदै आएको हुनसक्ने बताइन्छ ।

‘हुन त भारतले बनाएको ड्यामबाट माथि डल्फिन आउन नसक्लान् तर पहिले नै आएका थिए वा अहिले पनि आउजाउ हुन्छ भन्ने कुरा अध्ययनको विषय हो,’ ढुङ्गानाले भने ।

कर्णाली, मोहना, पथरैयामा पानी प्रदूषित नभएका कारण डल्फिन आएको विज्ञहरूको भनाइ छ । यहाँ डल्फिनको आहारका रूपमा माछा, झिंगेमाछा, लेउ प्रशस्त पाइनाले तिनका लागि अनुकूल वातावरण रहेको संरक्षणकर्मी बताउँछन् ।

यसबाहेक पछिल्लो समय मानवीय गतिविधिले अवरोध नहुने भएर पनि डल्फिनलाई यहाँ आउन सजिलो भएको ढुङ्गानाको भनाइ छ । ‘वर्षाको बेलामा नदीमा मानिसको गतिविधि खासै हुँदैन । यी नदीमा दोभान बढी हुनाले बच्चा हुर्काउन, माछा खान सजिलो भएर यहाँ आउँछन्,’ उनले भने ।

वर्षामा डल्फिन देखिने पथरैया नदीको यो विन्दु छेउछाउमा २०२३ सालतिरै मान्छेको बस्ती बसेको बुढापाका बताउँछन् । त्यतिबेलातिर पनि डल्फिन देखिएको उनीहरूको भनाइ छ ।

२०५७ सालपछि डल्फिनको महत्त्वबारे धेरै स्थानीयले बुझे । त्यसपछि डल्फिन संरक्षण गर्नुपर्ने भनेर विभिन्न समूह बने ।

डल्फिन संरक्षणका लागि नदीमा जथाभावी माछा मार्न रोक लगाउने, विषादी हाल्न नदिने, फोहर र मरेका वस्तु नदीमा फाल्न नदिने जस्ता काम भइरहेको ढुङ्गानाले बताए ।

डल्फिन हेर्नका लागि आन्तरिक पर्यटक यदाकदा आइरहने भए पनि विदेशी पर्यटक त्यति नआउने उनको भनाइ छ । पर्यटकीय दृष्टिले प्रचार–प्रसार गरी समग्र क्षेत्रमै पर्यटक आकर्षित गर्न सकिने सम्भावना रहेको उनले बताए ।

२०६३ सालमा पथरैयामा डल्फिन हेर्न पहिलो विदेशी पर्यटक इंग्ल्याण्डका जोन स्पासेट र उनका साथी आएका थिए । बर्दिया राष्ट्रिय निकुन्ज आएका उनीहरू डल्फिन हेरेर फर्किएको ढुङ्गानाले बताए ।

‘विदेशी आएर डल्फिन हेरेर रमाए, यहाँका स्थानीय विदेशीलाई हेरेर रमाए,’ उनले ठट्टा गर्दै भने ।

त्यसपछि तीजपर्व र विभिन्न दिवसका अवसरमा डल्फिन संरक्षणका बारेमा प्रचार गर्ने गरिएको ढुङ्गाना बताउँछन् । उद्योग वाणिज्य संघ, होटल व्यवसायी संघ, जिल्ला समन्यव समिति र स्थानीय सरकारले डल्फिन संरक्षण, प्रचारप्रसार र पर्यटन विकासका लागि आवाज उठाउँदै आएका छन् । हरेक वर्ष डल्फिन आउने गरे पनि करिब दुई दशक यता १५० जति संख्यामा मात्र विदेशी पर्यटक डल्फिन हेर्न आएको संरक्षणकर्मी बताउँछन् ।

अहिले पथरैया नदीमा राष्ट्रिय गौरवको रानीजमरा कुलरीया सिँचाइ आयोजनाले जलचर डल्फिनमैत्री तटबन्ध बनाइदिएको छ । टीकापुर र भजनी नगरपालिकाले एक/एक वटा भ्यु टावर बनाएका छन् ।

स्थानीयले नदी सरसफाइ, पर्यटकलाई स्वागत, डुंगाबाट अवलोकन गर्ने व्यवस्था गरेका छन् ।

‘डल्फिन संरक्षण क्षेत्रका रूपमा सरकारले घोषणा गरेर यसलाई प्रजनन केन्द्र स्थापना गर्नुपर्छ भन्ने यहाँका नागरिकको माग छ,’ ढुङ्गानाले भने ।